ध्वनिसिद्धान्तः काव्यशास्त्रे एकः प्रमुखः सिद्धान्तः

Abstract

अयं शोधप्रबन्धः संस्कृतकाव्यशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णतमं सिद्धान्तं ध्वनिसिद्धान्तम् अधिकृत्य विस्तृतं विमर्शं प्रस्तौति। नवमशताब्द्याः महाकविः आनन्दवर्धनः स्वकीये ध्वन्यालोकग्रन्थे ध्वनिं काव्यस्य आत्मानं घोषयित्वा काव्यालङ्कारशास्त्रे क्रान्तिकारिणं परिवर्तनम् आनीतवान्। अभिनवगुप्तः स्वीये लोचनाख्ये व्याख्याने ध्वनिसिद्धान्तस्य तात्त्विकीं गहनतां प्रतिपादितवान्। अस्मिन् शोधप्रबन्धे ध्वनेः स्वरूपं, तस्य त्रिविधं वर्गीकरणं, रसेन सह सम्बन्धः, अलङ्कारवादिभिः सह वादविवादाः च विश्लेषिताः सन्ति। ध्वनिः वाच्यार्थात् परं व्यङ्ग्यार्थस्य उद्भावनेन काव्यस्य अद्वितीयं सौन्दर्यं सृजति। अयं सिद्धान्तः केवलं भारतीयकाव्यशास्त्रस्य एव नहि, अपितु विश्वसाहित्यसमीक्षायाः अपि महत्त्वपूर्णं योगदानं यच्छति। शोधप्रबन्धेऽस्मिन् ध्वनिसिद्धान्तस्य ऐतिहासिकं विकासं, सैद्धान्तिकीं आधारं, व्यावहारिकीं प्रयोगं च समग्ररूपेण प्रतिपादितं वर्तते।