अद्वैत–बौद्ध–साङ्ख्य: मोक्षसिद्धान्तानां तुलनात्मकं दर्शनम्

Abstract

भारतीयदर्शनपरम्परायां मोक्षः अन्तिमः पुरुषार्थः इति स्वीक्रियते। अद्वैतवेदान्तः, बौद्धदर्शनम्, साङ्ख्यदर्शनम् इति त्रयः प्रमुखाः दार्शनिकाः सम्प्रदायाः मोक्षस्य विषये विविधानि व्याख्यानानि प्रस्तुवन्ति। अयं शोधप्रबन्धः एतेषां त्रयाणां दार्शनिकसम्प्रदायानां मोक्षसिद्धान्तानां तुलनात्मकं विवेचनं करोति। अद्वैतः ब्रह्मणा सह आत्मनः ऐक्यं प्रतिपादयति। बौद्धदर्शनं दुःखस्य निरोधं निर्वाणं च प्रस्तौति। साङ्ख्यदर्शनं पुरुषप्रकृत्योः विवेकज्ञानं प्रधानतया स्थापयति। अयं तुलनात्मकः अध्ययनः एकैकस्य दर्शनस्य मूलसिद्धान्तान्, तत्त्वमीमांसीयस्थितीन्, ज्ञानमीमांसीयप्रणालीन्, व्यावहारिकमार्गान् च विस्तारेण विवेचयति तथा च तेषां साम्यवैषम्यौ प्रकाशयति।