श्रौतसूत्र–व्याकरण सम्बन्धः: वैदिक शब्दरचनाओं का अध्ययन

Abstract

अयं शोधप्रबन्धः श्रौतसूत्रग्रन्थानां पाणिनीयव्याकरणस्य च मध्ये विद्यमानं सम्बन्धं विवेचयति। वैदिकशब्दरचनानां रक्षणे, निरूपणे, व्याख्याने च श्रौतसूत्रकारैः व्याकरणशास्त्रस्य उपयोगः कथं कृतः इति प्रश्नं केन्द्रीकृत्य अयं प्रबन्धः प्रवर्तते। ऐतिहासिक-भाषावैज्ञानिकपद्धत्या विश्लेष्य, आपस्तम्ब-बौधायन-काठक-आश्वलायन-शाङ्खायनादीनां श्रौतसूत्रग्रन्थेषु वैदिकभाषायाः संरक्षणं व्याकरणसिद्धान्तैः सह सम्बद्धं दर्शयामः। अनुसन्धानं प्रकाशयति यत् श्रौतसूत्रकारैः वैदिकप्रयोगाणां प्रामाणिकतां स्थापयितुं व्याकरणनियमैः विशेषतः छन्दःसूत्रैः सह समन्वयः कृतः। निष्कर्षतः, श्रौतसूत्राणि केवलं यज्ञविधिग्रन्थानि न सन्ति, अपितु वैदिकभाषाप्रयोगस्य जीवन्तं दस्तावेजं च सन्ति।