योगदर्शन और आधुनिक मानसिक स्वास्थ्य: एक अन्तरानुशासनिक अध्ययन

Abstract

प्रस्तुते शोधपत्रे पातञ्जलयोगदर्शनस्य मानसिकस्वास्थ्यविषयकसिद्धान्तानां आधुनिकमनोविज्ञानेन सह तुलनात्मकं विश्लेषणं क्रियते। योगसूत्रेषु प्रतिपादिताः चित्तवृत्तिनिरोधः, क्लेशनिवारणम्, अष्टाङ्गयोगः च आधुनिकमानसिकचिकित्सापद्धतीभिः सह समन्वयः प्रदर्श्यते। शोधप्रश्नः अस्ति - "कथं पातञ्जलयोगदर्शनस्य मनोवैज्ञानिकसिद्धान्ताः आधुनिकमानसिकस्वास्थ्यविज्ञानेन सह संवादं कर्तुं शक्नुवन्ति?" सैद्धान्तिकविश्लेषणपद्धत्या तुलनात्मकाध्ययनं कृत्वा ज्ञायते यत् योगदर्शनस्य चित्तशुद्धिविधयः संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सया (CBT), सावधानताप्रशिक्षणेन (Mindfulness) च साम्यं धारयन्ति। निष्कर्षतः योगदर्शनं आधुनिकमानसिकस्वास्थ्यसेवायां समन्वयार्हं प्राचीनज्ञानतन्त्रम् अस्ति।