मीमांसासूत्रे शाब्दबोध: भाषातत्त्वस्य तात्त्विकमन्वेषणम्

Abstract

अयं शोधप्रबन्धः मीमांसादर्शने शाब्दबोधस्य स्वरूपं विमृशति। जैमिनिमुनिप्रणीते मीमांसासूत्रे तदुपरि शबरस्वामिभाष्ये च भाषायाः तात्त्विकं विश्लेषणं प्राप्यते। शब्दस्य, अर्थस्य, तयोः सम्बन्धस्य च स्वरूपं निरूप्यते। अत्र शाब्दबोधोत्पत्तौ आकाङ्क्षा-योग्यता-आसत्ति-तात्पर्याणां भूमिका विवेच्यते। व्याकरणदर्शन-न्यायदर्शनयोः सह तुलनात्मकविश्लेषणेन मीमांसादर्शनस्य वैशिष्ट्यं प्रकाश्यते। शोधस्यायं निष्कर्षः यत् मीमांसादर्शने शाब्दबोधः केवलं भाषावैज्ञानिकं विषयं न भवति, अपितु वैदिकार्थबोधस्य मूलाधारभूतं तात्त्विकं प्रमाणं भवति। अयं प्रबन्धः सैद्धान्तिकविश्लेषणपद्धत्या प्राचीनसूत्रभाष्यटीकानां समीक्षणेन निष्पन्नः।