काश्मीर-शैव दर्शन: अभेद-अभेद सिद्धान्त का विश्लेषण

Abstract

अयं शोधपत्रः काश्मीर-शैवदर्शने अभेद-अभेदसिद्धान्तस्य गम्भीरं विश्लेषणं प्रस्तौति। प्रत्यभिज्ञादर्शने परमशिवस्य जगतः च सम्बन्धं निरूप्य, अयं पत्रः भेदाभेदयोः समन्वयात्मकं स्वरूपं प्रकाशयति। उत्पलदेव-अभिनवगुप्तादीनां महाचार्याणां सिद्धान्तानां समीक्षया, अयं शोधः स्फुरत्ता-विमर्श-प्रकाश-स्वातन्त्र्यादीनां तत्त्वानां विवेचनेन काश्मीरशैवतन्त्रस्य अद्वैतवादस्य विशिष्टतां प्रतिपादयति। स्वतन्त्रादवैतवादः शाङ्करादवैतात् शाक्तादवैतात् च कथं भिद्यते इति प्रश्नस्य उत्तरं दत्त्वा, अयं पत्रः काश्मीरशैवसिद्धान्तानां दार्शनिकं महत्त्वं प्रतिपादयति। अनेन शोधेन काश्मीरशैवदर्शनस्य अद्वैतचिन्तने मौलिकं योगदानं प्रदर्शितम्। अपि च अयं सिद्धान्तः शाक्तादवैतेन बौद्धविज्ञानवादेन च सह तुलितः, षट्त्रिंशत्तत्त्वप्रक्रिया मलत्रयम् उपायचतुष्टयं च निरूपितानि, येन सिद्धान्तस्य साधनापरः पक्षः अपि प्रकाशितः।