संस्कृतवाङ्मये गणितशास्त्रस्य योगदानम्

Abstract

भारतीयसभ्यतायां गणितशास्त्रस्य दीर्घा समृद्धा च परम्परा वर्तते, या वैदिककालादारभ्य मध्यकालपर्यन्तं सहस्रत्रयाधिकवर्षाणि यावत् विस्तृता अस्ति। संस्कृतभाषायां रचिताः गणितग्रन्थाः विश्वगणितस्य विकासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकुर्वन्। शुल्बसूत्रेषु ज्यामितिविद्यायाः प्राचीनतमं व्यावहारिकं स्वरूपं प्राप्यते, यत्र वेदिनिर्माणार्थं विविधानि ज्यामितीयसूत्राणि सप्रमाणं प्रतिपादितानि। शून्यस्य आविष्कारः, दशमानस्थानकपद्धतेः विकासः, त्रिकोणमितिसिद्धान्तानां प्रतिष्ठापनम्, अनिर्धार्यसमीकरणानां समाधानविधयः, कलनगणितस्य आधारभूतावधारणानां प्रतिपादनम्, अनन्तश्रेणीनां सिद्धान्ताश्च भारतीयगणितज्ञानां मुख्यानि योगदानानि सन्ति। आर्यभटः, ब्रह्मगुप्तः, भास्कराचार्यः, सङ्गमग्रामस्य माधवः इत्यादयः गणितज्ञाः संस्कृतभाषायां पद्यरूपेण गणितसूत्राणि रचयित्वा अद्वितीयां ज्ञानपरम्पराम् अस्थापयन्। अस्मिन् शोधपत्रे संस्कृतवाङ्मये गणितशास्त्रस्य सम्पूर्णस्य योगदानस्य समग्रं विस्तृतं च मूल्याङ्कनं क्रियते, वैदिककालतः आरभ्य केरलीयगणितपरम्परापर्यन्तं विविधानि प्रमुखानि योगदानानि सविस्तरं विश्लेष्यन्ते, तथा च विश्वगणिते भारतीयगणितस्य दूरगामी प्रभावः सम्यक् समीक्ष्यते। अयं शोधलेखः प्राथमिकस्रोतसां द्वितीयकस्रोतसां च विश्लेषणे आधारितः अस्ति।